وقتی یک روایت جعلی، سوختِ ماشین فشار علیه یک کشور میشود
آزاده مدنی
یک مصاحبه که هرگز انجام نشده بود، میتواند سالها بعد دوباره یک سؤال قدیمی را زنده کند: وقتی یک روایت جعلی وارد ماشین فشار سیاسی علیه یک کشور میشود، چه اتفاقی میافتد؟
سعید کمالی دهقان، خبرنگار سابق گاردین، اخیراً درباره گزارشی که در سال ۲۰۱۰ درباره سکینه محمدی آشتیانی منتشر کرده بود، گفته است که مصاحبهای که در آن گزارش به او نسبت داده شده بود، اساساً انجام نشده و متن آن را خودش ساخته است.
اگر این اعتراف را مبنا قرار دهیم، با یک تخلف جدی حرفهای روبهرو هستیم؛ اما اهمیت ماجرا فقط در جعل یک مصاحبه نیست. اهمیت اصلی در مسیری است که یک روایت پس از انتشار طی میکند.
سال ۲۰۱۰ را باید به یاد آورد. ایران در میانه یکی از شدیدترین دورههای فشار بینالمللی قرار داشت. قطعنامه ۱۹۲۹ شورای امنیت در ژوئن همان سال تصویب شده بود و پس از آن آمریکا و اتحادیه اروپا نیز تحریمهای گستردهتری علیه ایران اعمال کردند. در چنین فضای سیاسی، پرونده حقوق بشری سکینه آشتیانی به یکی از نمادهای تصویری ایران در رسانههای جهان تبدیل شد.
مسئله این نیست که ایران در آن سالها هیچ مسئله یا خطایی نداشته است. مسئله این است که آیا تصویری که از یک کشور ساخته میشود، همیشه متناسب با واقعیت پیچیده آن کشور است؟ یا گاهی یک روایت ساده، احساسی و قابلانتشار میتواند جای واقعیتی بسیار پیچیدهتر را بگیرد؟
پرونده آشتیانی نیز از ابتدا آنقدر ساده نبود که در بسیاری از روایتهای رسانهای به نظر میرسید. در کنار ادعای محکومیت او به سنگسار، پرونده اتهام مشارکت در قتل همسرش را نیز دربرمیگرفت؛ اتهامی که مقامهای ایرانی و رسانههای رسمی بر آن تأکید داشتند و تلویزیون ایران نیز اعترافاتی از او پخش کرد. در مقابل، درباره نحوه دادرسی، اعتبار اعترافات و ماهیت احکام نیز مناقشه جدی وجود داشت.
اما امروز یک نکته تازه به این پرونده اضافه شده است: اگر گزارش منتشرشده درباره مصاحبه با آشتیانی واقعاً ساختگی بوده باشد، یکی از مهمترین قطعات روایت رسانهای آن زمان از اساس فاقد منبع بوده است.
و اینجا مسئله از سکینه آشتیانی فراتر میرود.
یک خبر جعلی لزوماً برای اثرگذاری سیاسی نیازی ندارد که همه مردم آن را باور کنند. کافی است وارد چرخهای شود که در آن رسانهای معتبر آن را منتشر کند، رسانههای دیگر آن را بازنشر دهند، سیاستمداران به آن استناد کنند، سازمانهای بینالمللی درباره آن موضع بگیرند و افکار عمومی تصویر خود را بر اساس آن بسازد.
در این نقطه، خبر دیگر فقط خبر نیست؛ به بخشی از محیط سیاسی تبدیل شده است.
ممکن است ایران واقعاً خطاهایی داشته باشد؛ ممکن است سیاستهایش قابل نقد باشد؛ ممکن است حتی برخی مجازاتها و تصمیمهای قضایی آن مستحق اعتراض جدی باشند. اما هیچکدام به این معنا نیست که هر روایتی درباره ایران درست است. و اگر یک روایت جعلی در خدمت تصویری قرار گیرد که از پیش برای اعمال فشار سیاسی آماده شده، نتیجه میتواند چیزی بسیار فراتر از یک اشتباه روزنامهنگاری باشد.
اینجاست که باید درباره مفهوم مهمتری فکر کنیم: تناسب میان واقعیت و فشار.
آیا تحریم، محکومیت سیاسی، انزوای دیپلماتیک یا فشار افکار عمومی همیشه بر اساس مجموعهای کامل از واقعیتها شکل میگیرد؟ یا گاهی روایتهایی که بیشتر دیده میشوند، بیشتر احساسات را تحریک میکنند و سادهتر در ذهن میمانند، در تعیین این فشارها نقش نامتناسبی پیدا میکنند؟
و شاید مهمتر از همه: اگر بعدها مشخص شود یکی از آن روایتها جعلی بوده، چه چیزی جبران میشود؟
خبر اصلاح میشود.
اما حافظه عمومی اصلاح نمیشود.
تیترها پاک نمیشوند.
تصمیمهایی که بر اساس آن فضا گرفته شدهاند، لزوماً به عقب بازنمیگردند.
این همان قدرت واقعی روایت است: یک روایت نادرست میتواند عمر کوتاهی داشته باشد، اما پیامدهایش ممکن است سالها باقی بماند.
در قسمت ششم پادکست رادیو مارپیچ، «واقعیتهای موازی»، از روم باستان تا شبکههای اجتماعی امروز، به همین مسئله پرداختیم: اینکه چگونه مرجع تشخیص حقیقت در طول تاریخ تغییر کرده و چگونه روایتها میتوانند پیش از آنکه حقیقتشان روشن شود، واقعیت سیاسی بسازند.
پرونده تازهشده سکینه آشتیانی یک هشدار مهم دارد:
کشورها فقط با موشک، تحریم و قطعنامه تحت فشار قرار نمیگیرند؛ گاهی با روایتهایی تحت فشار قرار میگیرند که دیگر کسی نمیپرسد چه مقدار از آنها واقعیت بوده است.
و شاید وظیفه ما فقط این نباشد که بپرسیم «چه کسی دروغ گفت؟»
باید بپرسیم:
آن دروغ چگونه وارد ماشین قدرت شد، چه کسانی آن را بازتولید کردند، و چه چیزی از آن باقی ماند وقتی حقیقت بالاخره رسید؟
قسمت ششم رادیو مارپیچ | واقعیتهای موازی
رادیو مارپیچ را در کستباکس دنبال کنید:
https://B2n.ir/hu8631
🌀| @MarpichChannel
Castbox
Radio Marpich | Listen Free on Castbox.
در «رادیو مارپیچ» دربارهی فرهنگ، سیاست و هنر در شرایط بحرانی حرف میزنیمMillions of podcasts for all topics. Listen to the best free podcast on Android...
August 25, 2026 190 7
