منهج ابن جریر طبری
بعد از فراگیری علوم مختلف شرعی امام طبری استخاره کرد تا کتاب تفسیرش را تألیف کند. و سپس شروع به املا بر شاگردانش و تصنیف کتاب کرد و در مدت بیش از ده سال کتاب خود را نوشت و کتابش در زمان حیات شیوخش چون مبرد، ابن خزیمه، انتشار یافت. کتابش را شیوخش خواندند و کار ابن جریر طبری را ستایش کردند.
در اول کتابش مقدمهای زیبایی نگاشته است و از زبانی که قرآن کریم به آن نازل شد، احرف سبعه، مُعَرَّب، روشهای تفسیر قرآن کریم، راههای رسیدن به تفسیر قرآن کریم، تأویل نامهای قرآن، سورهها و آیات قرآن، تفسیر نامهای سوره فاتحه، تعوذ و بسمله در مقدمه سخن گفته است.
و سپس به تفسیر قرآنکریم از اول تا آخر آن پرداخت.
کتابهای تفسیر قبل از امام طبری معمولاً بر اساس روایت بود و همچون کتاب امام طبری بین روایت و درایت جمع نکرده بود. و تفسیر امام طبری آثار و روایت را جمع کرده و قول راجح را بیان میدارد.
طریقهی تفسیر آیات: ابتدا یک آیه و یا جزئی از آیه را ذکر میکند و تفسیر اجمالی از آیه ارایه میدهد و متن تفسیر بار ادبی زیبایی دارد و اگر کسی تفسیر طبری را خوانده باشد و با اسلوب نوشتنش آشنایی داشته باشد، کلام وی از غیرش را زود تشخیص میدهد.
بعد از تفسیر اجمالی آیه، اگر اختلافی بین مفسرین نباشد، آثاری را روایت میکند که تفسیرش از آیه را تأیید میکند. و احیانا صحت و سقم روایات را نیز بیان میکند.
اما اگر در بین مفسرین اختلافی در تفسیر آیه وجود داشته باشد، گاهی نظر خودش را مقدم میکند، و سپس اسانیدی که قولش را تایید میکند را ذکر میکند و سپس قول دومی در آن مسأله را ذکر میکند و بیان میدارد که این نظر کیست و سپس قول سوم.... و بعد از اینکه اختلاف را ذکر میکند، نظر خود را نیز در آخر در مورد آن اختلاف بیان میدارد و وجه ترجیح و سبب ترجیح را ذکر میکند.
در تفسیر خود بر کلام سلف زیاد استناد و اعتماد کرده است و اقوال سلف را در تفسیر بزرگ میشمرد.
و وقتی نظر خود را بیان میکند، میگوید: (قال ابو جعفر) کنیه اش را ذکر میکند. با اینکه ازدواج نکرد و فرزندی نداشت، باز هم به خود کنیهای گذاشته بود.
و مرادش از اهل تأویل و خود لفظ تأویل، تفسیر است.
و از خصیصهی او در منهجش، ذکر و اعتماد بر اسانید روایات است.
در منهجش، احیانا قول صحابی را ترجیح میدهد، احیانا قول تابعی نظر به دلیل.
اجماع علما را در تفسیرش ذکر میکند و مرادش از اجماع قول اکثریت است.
کلام سلف را بر کلام اهل لغت ترجیح میدهد.
اولین باری که تفسیر طبری چاپ شد در عصر حدیث، در سی جلد و ۵۲۰۰ صفحه در قاهره در سال ۱۳۲۱ هـ ق چاپ شد.
و بعد از آن بارها در دیگر مطبعهها چاپ شد اما مشهورترین چاپ آن بعد از چاپ اول، در سال ۱۳۷۴ هـ ق در همان مطالعه اولی، بابی حلبی چاپ شد.
و در سال ۱۳۷۴ علامه محمود شاکر و برادرش احمد شاگرد به تحقیق این کتاب پرداختند و این تحقیق از نفیسترین تحقیق ابن کتاب است و دار المعارف در سال ۱۳۷۸ این کتاب را چاپ کرد و هر دو برادر فقط ۱۶ جلد تفسیر طبری را تحقیق کردند. و پس از آن شیخ عبدالله بن عبدالمحسن ترکی تفسیر طبری را تحقیق کرده است و این تحقیق کاملترین تحقیق است که در ۲۶ جلد چاپ شده است و دار حجر چاپ کرده است.
خلاصهی این درسی که از اهل تفسیر گذاشتم، در مسیر رفت و برگشت از دانشگاه گوش کردم و نوشتم.
اگر جایی اشتباه املایی دارد و یا ترتیب نوشتن درست رعایت نشده است، ببخشید.
2September 8, 2026 105 1
