📌 *بنزین و ناآرامیهای اجتماعی: مردم در چه شرایطی به خیابان میآیند؟*
📖 Social Unrests and Fuel Prices: The Role of Macroeconomic, Social and Institutional Factors
*⭕ صندوق بینالمللی پول در این پژوهش قابلتأمل، تجربه ۱۰۱ کشور درحالتوسعه را طی دو دهه، از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۰، بررسی کرده تا به یک پرسش مهم در اقتصاد سیاسی پاسخ دهد: افزایش قیمت سوخت در چه شرایطی میتواند مردم را به خیابان بیاورد؟*
*پاسخ پژوهش IMF جالب است: افزایش قیمت بنزین بهتنهایی توضیحدهنده ناآرامیهای اجتماعی نیست. در بسیاری از کشورها قیمت سوخت بارها افزایش یافته، بدون آنکه اعتراض گستردهای شکل بگیرد؛ اما گاهی همان افزایش قیمت به جرقه بحرانی تبدیل شده که خیلی زود از بنزین عبور کرده و به قدرت خرید، نابرابری، فساد و اعتماد عمومی به دولت رسیده است.*
*فرانسه در سال ۲۰۱۸ یکی از مشهورترین نمونهها را تجربه کرد. افزایش مالیات سوخت یکی از محرکهای اعتراض «جلیقهزردها» شد؛ اعتراضی که بهسرعت از قیمت سوخت فراتر رفت. هائیتی، زیمبابوه و نیجریه نیز در مقاطع مختلف پس از افزایش قیمت سوخت شاهد اعتراض بودند. در سریلانکا نیز افزایش حدود ۹۰ درصدی قیمت سوخت میان ژانویه تا مه ۲۰۲۲ درل متن یک بحران اقتصادی عمیق، با اعتراضات گسترده همراه شد.*
اما کشورهای بسیاری نیز افزایش قیمت سوخت را بدون چنین پیامدهایی پشت سر گذاشتهاند. حتی خود *پژوهش به اندونزی اشاره میکند که در سال ۲۰۱۵ قیمت سوخت را ۳۰ درصد افزایش داد، بدون آنکه اعتراض عمدهای رخ دهد؛ یا مصر که قیمت بنزین را بین نوامبر ۲۰۱۶ تا ژوئیه ۲۰۱۹ تقریباً چهار برابر کرد، بدون آنکه شورش گستردهای شکل گیرد.*
همین تفاوت، پرسش اصلی است: *چه زمانی یک تصمیم قیمتی به یک شوک اجتماعی تبدیل میشود؟*
*نتایج مطالعه نشان میدهد اثر افزایش قیمت سوخت در دورههای رکود اقتصادی و زمانی که نرخ ارز نوسانات شدیدی دارد، بهمراتب قویتر است. وقتی معیشت خانوار پیش از آن تحت فشار قرار گرفته، افزایش قیمت سوخت میتواند نقش جرقهای برای نارضایتیهای انباشته را ایفا کند. جامعه در چنین شرایطی بنزین را جدا از تورم، کاهش قدرت خرید و نااطمینانی نسبت به آینده نمیبیند.*
*پژوهش IMF همچنین نشان میدهد در کشورهایی که سرانه مخارج دولت، بهویژه در سلامت و آموزش، بالاتر است، افزایش قیمت سوخت کمتر به ناآرامی منجر میشود. پیام سیاستی روشن است: اگر منابع حاصل از کاهش یارانهها بهصورت شفاف و قابل مشاهده به سلامت، آموزش، حملونقل عمومی یا حمایت از خانوارهای آسیبپذیر منتقل شود، ماهیت سیاست تغییر میکند.* پرسش شهروند دیگر فقط این نیست که «چقدر بیشتر باید پرداخت کنم؟»؛ بلکه این است که «در مقابل چه چیزی دریافت میکنم؟»
*⭕ سه آستانهای که معادله را تغییر میدهند*
یکی از جذابترین یافتههای پژوهش، شناسایی آستانههای بحرانی است.
*نخست، رشد اقتصادی* . تا زمانی که رشد مثبت است ـ حتی اگر اندک باشد ـ اثر افزایش قیمت سوخت بر ناآرامی محدودتر است. اما وقتی رشد از مرز صفر عبور میکند و اقتصاد وارد رکود میشود، حساسیت جامعه به افزایش قیمت بهشدت افزایش مییابد.
*دوم، نوسان نرخ ارز.* در حدود ۷۲ درصد کشورهای مورد بررسی که نوسانات ارزی نسبتاً پایینتری داشتند، افزایش قیمت سوخت اثر چندانی بر ناآرامی نداشت؛ اما در ۲۸ درصد کشورهای دارای بیثباتی ارزی شدیدتر، آسیبپذیری در برابر شوک قیمت سوخت به شکل محسوسی افزایش یافت.
*سوم، فساد.* در کشورهایی که در محدوده ۲۰ درصد با ضعیفترین وضعیت کنترل فساد قرار دارند، اثر افزایش قیمت سوخت بر ناآرامی بسیار شدیدتر است. شهروند در چنین شرایطی فقط نمیپرسد بنزین چرا گران شد؛ سؤال بنیادیتری دارد: منابع حاصل از این افزایش قیمت کجا خواهد رفت؟
*اینجاست که مسئله بنزین به مسئله اعتماد تبدیل میشود.*
*نابرابری نیز این رابطه را تشدید میکند. یک افزایش قیمت مشابه برای همه خانوارها هزینه یکسانی ندارد. برای خانواری که بخش عمده درآمدش صرف نیازهای ضروری میشود، شوک انرژی میتواند مستقیماً سطح زندگی را کاهش دهد* . در این نقطه مسئله دیگر فقط «گرانی» نیست؛ ادراک بیعدالتی است.
*⭕ مطالعه صندوق بینالمللی پول نشان میدهد کیفیت حکمرانی میتواند این رابطه را تعدیل کند. کشورهایی که در شاخصهایی مانند اثربخشی دولت، کیفیت بوروکراسی و پاسخگویی وضعیت بهتری دارند، هنگام افزایش قیمت سوخت ناآرامی کمتری تجربه میکنند.*
شاید مهمترین پیام این پژوهش همین باشد: بنزین میتواند جرقه باشد؛ اما مواد قابل اشتعال را رکود، بیثباتی ارز، نابرابری، فساد و بیاعتمادی از مدتها قبل انباشته کردهاند.
*بنابراین مسئله سیاستگذار فقط پیدا کردن «قیمت درست بنزین» نیست؛ زمان درست، نحوه بازتوزیع منابع و میزان اعتماد جامعه به دولت، به همان اندازه اهمیت دارد.*
13
8
1August 21, 2026 363 10
