| پنجه‌نامه: تاریخ و خاطره |

دوشنبه شش اردیبهشت ۳۸ - هفت بعدازظهر
...
دیگر اینکه بس است، بلند شوم پیراهن‌هایم را اتو بزنم.

زین دایِرِهٔ مینا، خونین‌جِگَرَم، مِی دِه!
تا حَل کنم این مُشْکِل دَر ساغَرِ مینایی

آورده‌اند كه ابوالعباس مبرّد وارد دينور شد و به ديدار عيسى بن ماهان رفت. پس از سلام عيسى از او پرسيد: معنى الشاة المجثّمه كه پيامبر (ص) ما را از خوردن گوشت آن منع كرده چيست‌؟ گفت: گوسفندى است كه شيرش اندک باشد مانند لجبه. پرسيد: آيا شاهدى دارى‌؟ گفت: بلى: راجز مى‌گويد:
لم يبق من آل الحميد النّسمه
إلاّ عنيز لجبة مجثّمه
[حاصل معنی: از دودمان حميد جاندارى باقى نماند مگر بز لاغرى كه شيرش اندک بود]
در اين‌ حال حاجب داخل شد و براى ورود ابوحنيفه [دینوری]  اجازت خواست، چون ابوحنيفه وارد شد، او را گفت: اى شيخ شاة المجثمه چيست كه پيامبر (ص) ما را از خوردن گوشت آن منع كرده است‌؟ گفت: گوسفندى است كه هنگام ذبح آن را روى زانو نشانند و از قفا گردنش را ببرند. گفت: شيخ عراق مبرّد گويد به معنى گوسفندى است كه شيرش اندک باشد و آن بيت را خوانده است. ابوحنيفه گفت: سوگند مى‌خورم كه او اين معنى را از كس نشنيده و آن بيت را در همان ساعت سروده است. مبرّد گفت: راست مى‌گويد كه من خوش نداشتم كه با آن همه نام و آوازه از عراق آمده باشم و نخستين سؤال را كه از من مى‌كنند ندانم. ابوحنيفه اين اقرار او را تحسين كرد.

آنچه در این مصاحبه خواندم و در  دیگر مصاحبه‌های مشابه برخی از بزرگان که بعضاً  با آنان تماس داشته‌ام، دارد مرا از صحت و قوت مطالب بسیاری از آنها ناامید می‌سازد. این بنده تا آنجا که به خاطر می‌آورم، دست‌کم چهار سال در چندین درس،  در دانشکدهٔ الهیات و دانشسرای عالی افتخار  شاگردی شادروان آریانپور را داشته‌ام و از کم‌وکیف تدریس و منش و روش ... او اطلاع دارم.
چه‌قدر باید در ارجاع و اعتماد به تواریخ شفاهی و زندگی‌نامه‌های خودنوشت احتیاط کرد!؟ اغلب آنها، به اصطلاح محدثان و اخباریان و مورخان، از مقوله خبر واحدند.

ابوعلى رودبارى گويد: چهار تن هم‌زمان بودند: يكى از آنها نه از سلطان چيزى مى‌گرفت و نه از مردم، او يوسف بن اسباط بود حتى هفتاد هزار درهم به او ارث رسيد از  آن هيچ برنگرفت و براى گذراندن زندگيش زنبيل و حصير مى‌بافت. و ديگرى هم از مردم مى‌پذيرفت و هم از سلطان، او ابواسحاق فزارى بود كه هر چه مردم به او مى‌دادند مى‌ستد و به فقيران آبرومند مى‌داد و آن چه از سلطان مى‌گرفت بر مردم طرسوس انفاق مى‌نمود. سوم كسى بود كه از مردم مى‌ستاند و از سلطان نمى‌ستاند، او عبدالله بن مبارک بود كه هر چه مردم به او مى‌دادند هزينۀ زندگيش مى‌كرد. چهارم كسى بود كه از سلطان قبول مى‌كرد و از مردم قبول نمى‌كرد، او مخلد بن حسين بود كه مى‌گفت: سلطان منّت نمى‌نهد ولى مردم منت مى‌نهند.

گويند هارون الرشيد فرمان داد گردن زنديقى را بزنند. زنديق پرسيد: چرا گردنم را مى‌زنى‌؟ گفت: تا مردم از تو راحت شوند. گفت: پس با هزار حديثى كه من از قول رسول الله (ص) جعل كرده‌ام چه مى‌كنيد؟ هارون گفت: ما ابواسحاق فرازى و عبدالله بن مبارک را داريم كه احاديث را غربال مى‌كنند و حديثهاى مجعول تو را بيرون مى‌افكنند.