بازگشت به خویشتن یا آفرینش خویشتن؟ تأملی در روان‌شناسی شخصیت، هویت و… — خاطرات خوارزمی — TG.ME

♦️ بازگشت به خویشتن یا آفرینش خویشتن؟ تأملی در روان‌شناسی شخصیت، هویت و امید ✍ دکتر محمدنقی فراهانی استاد روانشناسی دانشگاه خوارزمی 📖 انسان برای زندگی کردن آفریده شده است، نه برای سکونت در گذشته. از همین رو، راه رشد شخصیت، بازگشت به خویشتن نیست؛ راه، آفرینش خویشتن در افق آینده است. گذشته، بخشی از هویت ماست، اما تمام هویت ما نیست. انسان، موجودی تاریخی است، اما بیش از آن، موجودی آینده‌نگر است. او در پرتو امید، امکان‌هایی را می‌بیند که هنوز تحقق نیافته‌اند و با انتخاب‌های خود، آن‌ها را به واقعیت تبدیل می‌کند. اگر این افق آینده از میان برود، گذشته جای آن را می‌گیرد و به تدریج از «منبع یادگیری» به «محل اقامت» تبدیل می‌شود. 📖 هر اندیشه‌ای در آغاز، پاسخی خلاق به یک مسئله است. اما اگر اندیشه‌ای نتواند خود را در برابر نقد، تجربه و دگرگونی قرار دهد، به تدریج از یک ایده زنده به یک هویت تبدیل می‌شود. در این هنگام، نقد آن اندیشه دیگر صرفاً نقد یک فکر نیست؛ بلکه تهدیدی علیه «خود» تلقی می‌شود. همین‌جا اضطراب آغاز می‌شود. اضطراب، شخصیت را به سوی سازوکارهای دفاعی سوق می‌دهد. این دفاع‌ها، دیوارهایی هستند که پیرامون «من» ساخته می‌شوند تا هسته‌ای را که زمانی شکل گرفته است، از تغییر محافظت کنند. اما هر دیواری که برای حفاظت ساخته می‌شود، اگر بیش از اندازه ضخیم شود، به زندان تبدیل خواهد شد. انسان، در حالی که می‌کوشد از هویت خود محافظت کند، آرام‌آرام امکان رشد آن را از میان می‌برد. 📖 از این لحظه، گذشته دیگر خاطره نیست؛ روایت است. انسان به جای آنکه زندگی کند، زندگی خود را روایت می‌کند. او به جای مواجهه با اکنون، در بازخوانی دیروز غرق می‌شود. گذشته، به تدریج جای تجربه را می‌گیرد و روایت، جای واقعیت را. در این وضعیت، انسان دیگر چندان پذیرای اندیشه‌های تازه نیست؛ زیرا هر اندیشه نو، انسجام روایت او را تهدید می‌کند. بنابراین، به صورت ناآگاهانه کسانی را پیرامون خود گرد می‌آورد که روایت او را تأیید کنند. ستایش، جای گفت‌وگو را می‌گیرد و تکرار، جای خلاقیت را. 📖 اما روایت‌کنندگان نیز دچار دگرگونی می‌شوند. آنان می‌پندارند که با بازگشت به گذشته، به اصالت دست یافته‌اند؛ در حالی که آنچه روایت می‌کنند، دیگر گذشته نیست. هر روایت، در طول زمان بازسازی می‌شود، دگرگون می‌شود و رنگ نیازهای امروز را به خود می‌گیرد. از این رو، گذشته‌ای که از آن دفاع می‌شود، غالباً گذشته تاریخی نیست، بلکه گذشته‌ای بازآفرینی‌شده است؛ گذشته‌ای که مشروعیت خود را از تاریخ می‌گیرد، اما محتوای آن محصول نیازهای امروز است. 📖 شخصیت سالم، گذشته را انکار نمی‌کند؛ بلکه آن را می‌شناسد. گذشته، موضوع آگاهی است، نه محل اقامت. انسان از گذشته می‌آموزد، اما در آن زندگی نمی‌کند. او خطاهای خود را می‌شناسد، توانایی‌های خود را نیز می‌بیند و هیچ‌یک را مطلق نمی‌کند. 📖 خودآگاهی، بیش از آنکه حاصل ستایش خویشتن باشد، نتیجه نقد خویشتن است. البته نقدی که با شفقت همراه باشد، نه با تحقیر. خودانتقادیِ فاقد شفقت، انسان را به احساس شکست و درماندگی می‌رساند؛ اما خودانتقادیِ شفقت‌آمیز، سرچشمه رشد است. شخصیت، در فضایی رشد می‌کند که هم حقیقت را بپذیرد و هم کرامت انسان را حفظ کند. 📖 رشد شخصیت، رسیدن به نقطه‌ای نهایی نیست؛ بلکه فرایندی پایان‌ناپذیر از «شدن» است. انسان سالم، خود را پروژه‌ای پایان‌یافته نمی‌بیند، بلکه همواره خود را در حال ساخته شدن می‌یابد. او بیش از آنکه در اندیشه حفظ تصویری از گذشته باشد، در اندیشه خلق امکان‌های تازه برای آینده است. در این مسیر، امید مهم‌ترین نیروی روان‌شناختی است. امید، خوش‌بینی ساده‌لوحانه نیست؛ بلکه توانایی دیدن آینده‌ای است که هنوز وجود ندارد، اما می‌تواند با مسئولیت، انتخاب و کوشش ساخته شود. امید، شخصیت را از اسارت گذشته آزاد می‌کند و آن را به سوی آینده هدایت می‌کند. از این منظر، شعار «بازگشت به خویشتن» اگر به معنای بازگشت برای شناخت ریشه‌ها باشد، ارزشمند است؛ اما اگر به معنای اقامت در گذشته و تکرار روایت‌های کهن باشد، مانعی بر سر راه رشد خواهد شد. انسان نه برای بازگشت، بلکه برای حرکت آفریده شده است. 📖 راه زندگی، بازگشت به گذشته نیست؛ راه، آگاهی از گذشته، نقد شفقت‌آمیز خویشتن، گشودگی به تجربه‌های نو و ساختن آینده است. گذشته، معلم ماست؛ اما آینده، خانه ماست. شخصیت، نه در تکرار گذشته، بلکه در آفرینش آینده به کمال نزدیک می‌شود. 🔹منبع: کانال دانشگاه خوارزمی در «بله» @HesarakMemories