تقسیم بندی اذکار
متصوفه و عرفا تقسیم بندیهایمتفاوتی را برای ذکر شمردهاند. تقسیمات ناظر به نحوه اداء ذکر را «جلی» (لسانی) و «خفی» (قلبی) و تقسیمات ناظر به خود ذکر را «عام» و «خاص» و تقسیم ناظر به تعداد ذاکرین را «جمعی» و «فردی» نامیدهاند.
این طائفه همچنین اصطلاحات خاصی برای هر ذکر و حالتی وضع کردهاند که در کتاب جواهر غیبی برخی راچنینمیآورد: «ذکر چهار ضرب، محو الجهات، کلیه، عمیت، معلا، مقدس، پاس انفاس، آورد و برد، صمت، اره، مراقبه، صفا، انا انت، انت انا، هاهوتی، نفی و اثبات چهار ضربی، جبروتی، قوی خفی، ذکر نفی و اثبات دو ضربی، ذکر سه پایه، ذکر ناسوتی و ملکوتی و جبروتی و لاهوتی، ذکر مشی اقدام و…»
ذکر جلی و خفی:
مشهورترین تقسیم بندی ذکر، همان لسانی و قلبی است. معصوم علیشاه شیرازی «ذکر فعلی» را نیز به این دو مورد اضافه میکند و مینویسد:
ذکر زبان، ذکر جلی نیز خوانده میشود که عبارت است از آنچه به حرکت زبان گفته شود، خواه آهسته باشد و خواه بلند. ذکر جلی از نظر صوفیان به مراتب، ضعیفتر از ذکر قلبی است و باید از طریق آن، به ذکر قلبی رسید.
ذکر دل، که ذکر خفی هم خوانده میشود. در ذکر خفی، هیچ عضوی از اعضای انسان حتی زبان او، حرکت نمیکند.
ذکر اعضا و جوارح، یعنی جمله اجزای انسان باید قرارگاه ذکر بشوند. نخست دل جسمانی و معنوی در طرف چپ سینه. میان سینه که مقام سرّ خفی و اخفی است، آن نیز محل ذکر است، و محل نفس و حواس باطنه دماغ است، آن هم مقام ذکر است و چون ذکر قالب میشود، تمام بدن را در میگیرد و هر جزئی از اجزای بدن بر رنگ دل ذاکر میگردد و آن را سلطان ذکر میگویند.»
---------------------
یکی از مشایخ روایت می کرد که: در سوره یس اسم حسنایی هست که بر طرف می شود به برکت آن کوری مادر زاد و پیسی.
او را گفتند که آیا اگر کسی تمام سوره را بخواند نفعی از این مقوله که می گویی به او خواهد رسید؟ جواب داد:
هر گاه حکیم یک دوا را برای مرضی مقرر کرده باشد وآن دوا در دکانعطاری باشدو مریض برود تمام ادویهء دکان او را بخورد، آیا نفعی به او خواهد رسید؟"
با توجه به نکاتی که در بالا آمد مشخص می شودکه اذکار بدون اعداد مقررشده، کالبدی بی روح هستند و تصدیق می کند آن که بی روح است نمی تواند زنده کند و اثری بگذارد.
پس نتیجه می گیریم باید اذکار به همان تعدادی که دستور آن داده شده است، گفته شوند، بدون یک عدد زیادی یا کم، مثلا تسبیحات حضرت فاطمه زهرا باید به همان تعداد وارد شده در روایت (34 الله اکبر، 33 الحمدلله، 33 سبحان الله) گفته شود.
فقط نکته مهم این است که مبادا دقتدر رعایت کردن تعداد اذکار سبب وسواس یا مانع حضور قلب شود.
---------------
ذکر را مراتب است:یکی به زبان ذاکر است و به دل غافل و دیگری به زبان ذاکر و به دل حاضر و دیگری ذکر قلبی خود را می شنود که مطابق حالات او گاهی قلب او"لا اله الا الله" و گاهی"الله" و گاهی"یاهو" و گاهی"هو" و گاهی به اذکار دیگر و حتی گاهی به نگاه کردن به خاتم و دیگر اولیاء الله گویاست.
ممدالهمم در شرح فصوص الحکم،ص۶۲۷
----------------
اذکار عام مانند استغفار و صلوات به اجازه استاد نیازی ندارد مگر اینکه تعداد صلوات ها و یا استغفارها زیاد باشد و یا لازم باشد که برای آن ها چله نشینی شود.
اما اذکار خاصی که بعضی جلالیه و برخی جمالیه اند و آثار و تبعات سرد وگرم در نفس انسان ایجاد می کنند و موکلین غیبی،اعم از فرشتگان و اجنه و ارواح دارند و یا اذکاری که مکاشفه ای را صورت می دهد که سالک نمی داند چگونه با آنها برخورد نماید، از لحاظ کمی و کیفی باید تماماً باید تحت اراده و سلطه استاد و اشراف و اجازه او باشد.
المطالب السلوکیه همراه با ترجمه فارسی، آیت الله محمد صالح کمیلی، نشر:آیت اشراق، ص221
-------------
هر عمل را کیفیتی دیگر است و جامع کیفیات نماز است که متضمن انوار اذکار از تلاوت و تسبیح و درود و استغفار است و صحیح و اصیل ترین حالات در نماز حاصل می شود.
مقامات مظهریه ، صفحه ۷۷
میرزا حبیب الله مظهر جان جانان
کانال تخصصی عرفان و متافیزیک در تلگرام و یوتیوب
@Ghafcafe181 قاف کافه
1September 4, 2026 40 5
